⬅ Previous श्लोक
Next श्लोक ➡
श्लोक - नाम क्रमांक: 530
शब्द:
Simple Meaning:
त्रि (तीन) + विक्रम (पाऊल/पराक्रम) यावरून; “ज्यांनी तीन पावलांत सर्व विश्व व्यापले” — वामन अवतारातील त्रिविक्रम स्वरूप, ज्यांनी एका पावलाने पृथ्वी, दुसऱ्या पावलाने स्वर्ग आणि तिसऱ्या पावलाने संपूर्ण ब्रह्मांड व्यापून टाकले; आणि अशा रीतीने मर्यादित रूपातही अनंतत्व प्रकट केले।
Mythology / Philosophy / Spiritual:
पौराणिक संदर्भ : भागवत पुराण (अष्टम स्कंध) मध्ये वामन-त्रिविक्रम अवताराचे सविस्तर वर्णन आहे। पौराणिक स्पष्टीकरण : हा नाम हिंदू धर्मातील सर्वात गहन लीला दर्शवतो. जेव्हा दैत्यराज बळीने धर्मपूर्वक तिन्ही लोक जिंकले, तेव्हा भगवान विष्णू वामन (लहान ब्राह्मण बालक) रूपात प्रकट झाले आणि त्यांनी फक्त तीन पावलांची भूमी दान म्हणून मागितली. बळीने ती मान्य केली. तेव्हा वामनांनी अचानक विराट त्रिविक्रम रूप धारण केले. पहिल्या पावलाने संपूर्ण पृथ्वी व्यापली (भू-लोक), दुसऱ्या पावलाने स्वर्गलोक व्यापला, आणि तिसऱ्या पावलासाठी कोणतीही जागा उरली नाही. त्यामुळे त्यांनी ते बळीच्या मस्तकावर ठेवले आणि त्याला पाताळात ढकलले, तरीही त्याला तिथेही राज्य आणि आशीर्वाद दिला. ही कथा गहन प्रतीकात्मक अर्थ सांगते : 1. पृथ्वी पाऊल — भौतिक जगावर नियंत्रण 2. स्वर्ग पाऊल — सूक्ष्म/दैवी जगावर नियंत्रण 3. मस्तक पाऊल — अहंकाराचा नाश भक्तांसाठी अर्थ : देवाची कृपा प्रथम लहान वाटते (वामन रूप), पण तीच कृपा पुढे अनंत रूप धारण करते (त्रिविक्रम). जे मर्यादित दिसते तेच प्रत्यक्षात अनंत शक्यता असते।
विवेचन:
ज्याने तीन पावलांनी त्रैलोक्य व्यापले, तो त्रिविक्रमः. वामनावतारातून विराट स्वरूप धारण करून त्याने दैवी सामर्थ्य प्रकट केले. लघुत्वातून प्रकट झालेले विश्वव्यापी महत्त्वरूप म्हणजे त्रिविक्रम.
अर्थ:
तीन पावलांत त्रैलोक्य मोजणारा.
English Meaning
Meaning:
Om Trivikramaya Namah।