⬅ Previous श्लोक
Next श्लोक ➡
श्लोक - नाम क्रमांक: 513
शब्द:
Simple Meaning:
जीव (जगणे, प्राण धारण करणे) यावरून; “जो स्वतःच जीवनतत्त्व आहे” — जो सर्व प्राणिमात्रांच्या आत असलेला जीवनाचा मूलस्रोत आहे; ज्याच्याशिवाय कोणतेही अस्तित्व, चेतना किंवा जीवन शक्य नाही; आणि ज्याचे प्रतिबिंबच प्रत्येक जीवात्मा आहे।
Mythology / Philosophy / Spiritual:
संदर्भ : ब्रह्मसूत्रातील वचन — “जीवो ब्रह्मैव नापरः” — म्हणजे जीवात्मा आणि ब्रह्म हे अंतिमतः वेगळे नाहीत। पौराणिक कथा : राजा चित्रकेतूच्या पुत्राचा मृत्यू झाल्यावर ते अत्यंत शोकाकुल झाले आणि त्यांनी अंगिरा ऋषींना विचारले : “हा जीव म्हणजे काय जो होता आणि आता नाहीसा झाला?” ऋषींनी त्या बालकाच्या जीवात्म्याला काही काळासाठी परत आणून प्रश्न विचारले. तेव्हा त्या जीवाने स्पष्ट केले : “मी जीव आहे — जो अनेक जन्मांमध्ये विविध देह धारण करतो. मी तात्पुरता तुमचा पुत्र होतो, परंतु माझे मूळ स्वरूप हे परम जीव (विष्णूंचे चेतनतत्त्व) आहे.” या कथेमधून स्पष्ट होते की जीव वेगळे नसून ते एकाच दिव्य चेतनेचे विविध रूप आहेत — जसे सोने एकच असून त्याचे दागिने वेगवेगळे दिसतात (अंगठी, हार, कडे). तसेच सर्व जीव हे एकाच चेतनेचे भिन्न अनुभव आहेत। उपनिषदातील “तत्त्वमसि” हेच सांगते की — “तू तोच आहेस.” म्हणजेच वैयक्तिक जीव हा त्या परम जीवापासून वेगळा नाही। भक्तांसाठी अर्थ : वेगळेपणाची भ्रांती दूर झाली की समजते की सर्व जीवांमध्ये एकच विष्णुतत्त्व आहे. लाट जशी समुद्रापासून वेगळी नसते, तसेच जीवात्मा हा त्या परम चेतनेचाच अनुभवस्वरूप विस्तार आहे।
विवेचन:
जो सर्व जीवांत क्षेत्रज्ञरूपाने कार्य करतो, तो जीवः. प्राण, चेतना आणि अनुभूती यांचे सूक्ष्म अधिष्ठान त्याच्यात आहे. जीवस्वरूपातही परमात्म्याचीच एक झलक आहे, हे हे नाव शिकवते.
अर्थ:
सर्व प्राण्यांमधील चैतन्य (जीव) रूप.
English Meaning
Meaning:
Om Jivaya Namah।